Nieuwe wetgeving zet verandervermogen gemeenten onder druk

(Blog) Recentelijk zijn twee nieuwe wetten in beide Kamers van het parlement behandeld, de Omgevingswet en de Wet open overheid. Beide wetten hebben een grote impact op de manier van werken van gemeenten en in de ketens waarin zij opereren. Succesvolle invoering valt of staat dan ook met het vermogen om te veranderen. Onderzoek van BCT wijst uit dat het verandervermogen bij gemeenten nog wel een impuls kan gebruiken.

Het ziet er naar uit dat twee verschillende wetten na een lang voortraject eindelijk in werking gaan treden. We hebben het in de eerste plaats over de Wet open overheid, de opvolger van de Wob, Wet openbaarheid van bestuur. De eerste initiatieven hiertoe stammen uit 2012. Eind januari jl. werd de wet aangenomen door de Tweede Kamer, maar niet voordat deze is voorzien van een reeks moties en amendementen. De behandeling van de Woo kwam na het uitkomen van het rapport van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag en na het aftreden van het Kabinet Rutte III als gevolg hiervan. Mede door de bevindingen uit het rapport ‘Ongekend Onrecht’ heeft het demissionaire kabinet een aantal standpunten herzien ten aanzien van informatievoorziening richting het parlement. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het openbaar maken van persoonlijke beleidsopvattingen van ambtenaren. Een ander belangrijk aspect van de Woo is de actieve openbaarmaking. Overheidsinstanties worden verplicht bepaalde informatie actief te publiceren, niet pas nadat er een verzoek daartoe is ingediend. Dit heeft een grote impact op de manier waarop overheidsinstanties, zoals gemeenten, hun informatiehuishouding hebben ingericht. Inmiddels buigt de Eerste Kamer zich over de wet.

Vlotte, digitale procesgang
Dat geldt ook voor de Omgevingswet, die eveneens zo’n lange voorgeschiedenis kent. Aanvankelijk was inwerkingtreding voorzien in 2019, toen in 2021. Nu wordt het, deo volente, 2022. De wet heeft verschillende doelstellingen. Het gaat er bijvoorbeeld om dat er een goede balans komt tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. Tegelijkertijd wil de overheid hiermee regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en samenvoegen. Processen moeten allemaal vlotter verlopen, via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). De complete keten van partijen die hierin participeren moet ervan profiteren. DSO omvat een set aan systemen van de centrale en decentrale overheid waarmee betrokkenen onder andere vergunningen kunnen aanvragen en informatie kunnen opvragen over de leefomgeving. DSO moet een vlotte, digitale procesgang waarborgen. In het najaar van 2020 zette het Bureau ICT Toetsing echter vraagtekens bij de succesvolle invoering van het DSO. Het stelsel zou op kritieke onderdelen nog niet beproefd of gereed zijn. De minister van Binnenlandse Zaken neemt de aanbevelingen ter harte en volgt adviezen op, zodat zij er alle vertrouwen in heeft dat het DSO goed draait wanneer de Omgevingswet in werking treedt. Een goed werkend DSO is essentieel voor alle betrokken instanties om van de Omgevingswet een succes te maken.

Governance, Risk & Compliance
Een van de redenen waarom de Omgevingswet vertraging heeft opgelopen, is de impact die het heeft op gemeenten. Dit vraagt namelijk een geheel nieuwe manier van werken en vergt ook een en ander van de technologische infrastructuur. Gemeenten moesten de tijd en de middelen beschikbaar krijgen om zich goed op de Omgevingswet voor te bereiden. De implementatie van zowel de Woo als van de Omgevingswet betekent een forse aanslag op het verandervermogen van de gemeentelijke organisatie. In de eerste plaats zullen gemeenten hun technologische infrastructuur op orde moeten brengen zodat zij in staat zijn volledig digitaal te kunnen werken in het geval van de Omgevingswet. In de tweede plaats zullen zij het beleid rondom Governance, Risk & Compliance onder een vergrootglas moeten leggen om te zien of zij voldoen aan de Woo. Er is sprake van actieve openbaarmaking, maar wat betekent dat in de praktijk? In hoeverre kun je dit automatiseren, want het lijkt ondoenlijk om handmatig voor ieder stukje informatie te bepalen of en hoe je het moet publiceren.

Verbeteren van het verandervermogen
Hoe dan ook, gemeenten staan voor forse veranderingen en daar zijn zij zich terdege van bewust. Uit onderzoek van BCT onder 117 hogere ambtenaren bij gemeenten in Nederland blijkt echter dat zij veel moeite hebben om deze veranderingen in de praktijk te brengen. 37 procent is van mening dat zij moeite hebben om de snelle veranderingen in wetgeving bij te benen. Een drogreden zou je zeggen, zeker omdat zowel de Woo en de Omgevingswet al sinds 2012 op de rol staan. Daarnaast moeten we concluderen dat het veranderbesef ontbreekt, waardoor projecten voor innovatie moeizaam van de grond komen.

Verder valt op dat gemeenten moeite hebben om medewerkers mee te krijgen in innovatie en verandering. De balans tussen mens en IT is scheef gegroeid. Het is nu zaak dat gemeenten deze balans terugbrengen om het veranderbesef en vervolgens het verandervermogen op peil te brengen. Daarbij is het goed dat zij denken in termen van ketenoptimalisatie. Gemeenten opereren steeds meer in samenwerking met andere overheden en maatschappelijke instellingen. En ook daar zul je je infrastructuur op moeten inrichten. Zorg dat je die flexibele en wendbare organisatie wordt die de vruchten plukt van nieuwe wetgeving.

Dimitri Palmen
directeur van BCT